Alom geprezen om haar beleid, verstand en koelbloedigheid, houdt de linkse Mexicaanse president Claudia Sheinbaum stand tegen een uiterst rechtse oppositie en een dreigende Donald Trump.
De slogan die het beleid samenvat: 'Por el bien de todos, primero los pobres' ('Voor ieders goed, de armen eerst'), wat niet betekent dat alle aandacht naar arme mensen gaat, maar dat die aandacht moet kaderen in een maatschappelijk, politiek en economisch project. Het is een sociaaldemocratisch programma van economische ontwikkeling met sociale rechtvaardigheid.
Mario Vargas Llosa noemde Mexico ooit "een perfecte dictatuur". Bijna honderd jaar lang een meerpartijenstelsel en eenzelfde overwinnaar bij elke verkiezing: de PRI (Partido Revolucionario Institucional), voortgekomen uit de Mexicaanse revolutie van 1910. Er kwam even respijt in 2000 en 2006 toen de kandidaat van de rechtse PAN (Partido Acción Nacional) twee keer de verkiezingen won. Daarna was het echter opnieuw de beurt aan de PRI.
Al die tijd probeerde de linkerzijde zich, eerst binnen de PRI (Corriente Democrática), dan erbuiten met de PRD (Partido de la Revolucion Democrático) en later met Morena (Movimiento de Regeneración Nacional) te organiseren. Door fraude kon de overwinning worden afgewend, tot 2018 toen Andrès Manuel Lopez Obrador na drie pogingen de presidentsverkiezingen won. Zijn programma: de Vierde Transformatie (4T) - na de onafhankelijkheid begin 19de eeuw, de liberale hervormingen van 1860 en de Mexicaanse revolutie van 1910. Zijn vier grote thema's daarbinnen: strijd tegen corruptie, onderwijs, economische ontwikkeling en sociale rechtvaardigheid.
Zijn opvolgster, Claudia Sheinbaum die in 2024 met 60 % van de stemmen werd verkozen en zelfs een gekwalificeerde meerderheid verwierf, zet dit ambitieuze programma verder. Sheinbaum slaagt er nog beter dan haar voorganger in de steun van de bevolking te verankeren. Alom geprezen om haar beleid, verstand en koelbloedigheid houdt ze stand tegen een uiterst rechtse oppositie en een dreigende Donald Trump.
Een balans van het beleid is nog niet mogelijk, wel een indruk van wat is geslaagd en van wat problematisch blijft.
Sociale rechtvaardigheid
Vanaf de jaren 1980 werd de verzorgingsstaat afgebouwd. Dit jaar werd echter het minimumloon opnieuw fors opgetrokken met 13% en bereikt nu eindelijk de koopkracht die arbeiders al hadden in 1980, om en rond de 500 euro. Volgens het jongste sociaal verslag van CEPAL (de VN-Commissie voor Latijns-Amerika) zijn de armoede en de ongelijkheid in Mexico de afgelopen tien jaar het snelst gedaald van alle 16 onderzochte landen. Toch is nog steeds één op drie mensen arm, en daalt de extreme armoede minder snel. De GINI-coëfficiënt bedraagt 0,432, tegenover een gemiddelde voor Latijns-Amerika van 0,452. Het werkloosheidscijfer staat bijzonder laag op 2,7%, maar zowat de helft van de bevolking werkt in de informele sector.
Dit jaar werd het minimumloon opnieuw fors opgetrokken met 13%
Alle oude bijstandsprogramma's werden afgeschaft en vervangen door op rechten gebaseerde onvoorwaardelijke uitkeringen met de naam 'Bienestar' (welzijn), inclusief sociale pensioenen (voor wie niet heeft bijgedragen). Voor het platteland is er een programma dat 'Sembrando Vida' heet (leven zaaien) gericht op herbebossing, voedselzekerheid, duurzame ontwikkeling en gemeenschapsvorming. De gezondheidszorg werd hervormd. Alle tussenschakels in het sociaal beleid werden afgeschaft om corruptie en cliëntelisme te vermijden. De uitkeringen gaan nu rechtstreeks naar de mensen zelf.
Economische ontwikkeling
Tegelijk werd een erg ambitieus programma van economische infrastructuurwerken gestart: de bouw van nieuwe luchthavens, een olieraffinaderij, 1.500 km treinspoor met de toeristische 'Tren Maya' op het schiereiland Yucatán, een verbinding tussen de twee oceanen met spoor, industrieterreinen en havens, een alternatief voor het Panamakanaal. De oude spoorverbindingen in het land worden gerenoveerd. Veel van die werken worden uitbesteed aan het leger.
Er werd een erg ambitieus programma van economische infrastructuurwerken gestart
De oliemaatschappij PEMEX en de elektriciteitsproducent CNE werden tijdens het neoliberalisme stapsgewijs geprivatiseerd en ontmanteld, en zijn nu opnieuw vast verankerd als overheidsbedrijven. De nieuwe wet op het water beperkt de vele privé-concessies. Water wordt nu erkend als een mensenrecht en een goed in het algemeen belang.
De economische groei was afgelopen jaar vrij laag, nauwelijks 0,4%, tegenover 1,3 % in 2024. Onvermijdelijk komen er minder 'remesas' binnen, het geld dat migranten naar het thuisfront sturen - 60 miljard US$, de op één na belangrijkste deviezenbron van het land, na de niet-olie export en vóór het toerisme. Veertig miljoen Mexicanen leven in de VS.
Structurele hervormingen
De hervorming van de rechterlijke macht had heel wat voeten in de aarde. Alle ambten, van het Hooggerechtshof tot de lokale rechters, werden vorig jaar opengesteld en nieuwe kandidaten werden rechtstreeks verkozen. Het probleem in het gerechtelijk apparaat was niet enkel de corruptie maar eveneens de schandelijk hoge vergoedingen en het onbegrensde nepotisme met een grote straffeloosheid tot gevolg. Er werd nu ook een nieuwe procureur-generaal aangesteld die de laatste hinderpalen voor een efficiënte rechtsbedeling moet wegnemen.
Mexico is en blijft een gewelddadig land. Begin januari werden nieuwe cijfers bekendgemaakt waaruit blijkt dat het aantal moorden met 40% zou zijn gedaald en het aantal feminicides met 15%. Dankzij de nieuwe wet op afpersingen zouden 75% van de gemelde gevallen zijn gestopt. Deze cijfers moeten met enig voorbehoud bekeken worden omdat de daling van het aantal moorden gecompenseerd kan worden door de stijging van het aantal verdwijningen.
En Trump?
Met de importtarieven heeft Mexico zijn slag thuisgehaald. Dat komt vooral door het vrijhandelsverdrag voor Noord-Amerika dat in 1994 van kracht werd en in 2018 werd vernieuwd tijdens Trumps eerste mandaat. Dit jaar moet er opnieuw onderhandeld worden en Trump liet al uitschijnen dat hij het misschien gewoon kan opzeggen. Die kans is volgens de Mexicaanse onderhandelaars vrij klein omdat het de ondernemingen zelf zijn die, in de drie landen, om een verlenging vragen.
De economieën van Mexico en de VS zijn sterk geïntegreerd. Mexico is de belangrijkste handelspartner van de VS, groter dan Canada als importeur en groter dan Canada en China als exporteur.
Veiligheid en drugstrafiek blijven het grote probleem in Mexico. De fentanyl waar president Trump over klaagt, wordt wel degelijk in dit land aangemaakt met precursoren uit China. Dat de 'kartels' het land zouden besturen, is echter onzin. Sheinbaum blijft herhalen dat ze samenwerking en coördinatie met de VS van het grootste belang acht maar nooit enige interventie zal accepteren. De grote drugsbaronnen zitten al in de cel in de VS. Er werden het afgelopen jaar tientallen kleinere garnalen uitgeleverd.
De grootste vernieuwing die Sheinbaum heeft ingevoerd, ligt bij de populaire minister voor Openbare Veiligheid die bevoegdheden van het leger heeft overgenomen.
Weinigen geloven dat Trump die 'over land de kartels wil aanvallen' ook echt de daad bij het woord zal voegen
Op dit vlak, zowel als wat corruptie betreft, is er nog veel werk aan de winkel. Weinigen geloven echter dat Trump die 'over land de kartels wil aanvallen' ook echt de daad bij het woord zal voegen. De samenwerking tussen de verschillende diensten in Mexico én de VS is erg nauw met dagelijks contact. Het is ook niet meteen duidelijk hoe Trump zou kunnen interveniëren, tenzij hij meent dat de drugkartels ergens een hoofdkwartier hebben. Het grote en moeilijk aan te pakken probleem is juist dat al die netwerken erg fijnmazig in alle geledingen van de maatschappij aanwezig zijn, van hoog tot laag. Trumps dreiging verdwijnt echter niet.
De toekomst?
Het is geenszins het 'links' beleid van Mexico dat Trump dwars zit. Mexico voert wel degelijk een progressief beleid dat echter nooit 'socialisme' wordt genoemd, wel 'humanisme', en de steun krijgt van het bedrijfsleven. President Sheinbaum doet er alles aan om niet enkel dicht bij de bevolking te staan en te streven naar sociale rechtvaardigheid, maar ook goed voor de economie te zorgen.
De oppositie komt van een kleine groep ideologisch geïnspireerde uiterst rechtse miljardairs die achter Trump staan en nu vruchteloos proberen via 'GenZ' betogingen te organiseren. Het is drie keer totaal mislukt.
Of Sheinbaums beleid kan worden volgehouden, is wel de vraag. Mocht de economie achteruitgaan, bijvoorbeeld door sancties van Trump, kan ook het sociaal beleid in gevaar komen.
Het nabijheidsbeleid dat zowel Sheinbaum als haar voorganger voerden door elk weekend zonder uitzondering tot in de kleinste dorpen op bezoek te gaan, werpt zeker vruchten af. De steun die Scheinbaum krijgt, is echter minder ideologisch dan wel dankbaarheid voor de materiële verbetering die ze brengt. Haar klemtoon op de soevereiniteit en de culturele identiteit van Mexico spreken aan.
Morena is echter geen progressief homogeen blok. Naarmate de verkiezingsoverwinning en het succes van de partij waarschijnlijk werden, liepen heel wat politici gewoon over. Op dit ogenblik heeft Sheinbaum een bijzonder sterk en deskundig team in haar regering, maar de rechterzijde binnen Morena kan meer invloed krijgen.
De kans dat de rechtse oppositie van PRI en PAN snel opnieuw het pleit winnen, is kleiner. Tijdens de campagne van 2024 bleek duidelijk dat er geen enkel maatschappelijk of politiek project voor de bevolking is. Men kwam niet verder dan zinledige 'narco'-verwijten.
Tot nog toe heeft Trump op nagenoeg alle punten bakzeil gehaald
Sheinbaum houdt stand en verdient bewondering. Tot nog toe heeft Trump, die zijn ambtstermijn begon met de 'inlijving van Canada en Mexico' tot hiertoe op nagenoeg alle punten bakzeil gehaald. Mexico deed grote toegevingen met het afsluiten van de noordgrens, de drugsbestrijding en importtarieven voor China. De geruchten dat het Trump vooral te doen is om de hele drugshandel weer in Noord-Amerikaanse handen te krijgen, klinken alsmaar luider. Al zijn argumenten werden door feiten onderuitgehaald. Herhaaldelijk wees Sheinbaum op de illegale wapenexport door de VS, het witwassen van drugsgeld en op de tienduizenden gewelddadige bendes in de VS zelf met, volgens de FBI, méér dan een miljoen leden waar nauwelijks tegen opgetreden wordt.